Domkerk

Achter de Dom 1  Plattegrond via Google
3512 JN Utrecht, Nederland
T 030-2310403
 secretariaat@domkerk.nl
www.domkerk.nl
ma t/m vr 11.00-16.00
za 11.00-15.30
zo 14.00-16.00

Contact: Liesbeth de Jong kunsthistoricus / lid tentoonstellingscommissie

Overige informatie

Midden in de Utrechtse binnenstad staat de monumentale Domkerk. Deze kerk is de plaats waarin het Citypastoraat haar activiteiten vormgeeft als één van de protestantse wijkgemeenten in Utrecht. De gemeente wil een gastvrije en open gemeente zijn.

Iedere dag is de kerk open voor bezoekers (De Open Dom). Er worden dagelijks, zowel op zondag als door de week diensten gehouden. Muziek speelt een grote rol o.a. in de vorm van muziek tijdens de diensten en concerten op zaterdagmiddag.

Geschiedenis
+ + lees meer...

In bijna 750 jaar geschiedenis heeft de Utrechtse Domkerk veel meegemaakt, en het uiterlijk van het gebouw is daar voor een groot deel door bepaald. In 1253 was een grote brand de aanleiding om op de plaats van de beschadigde Romaanse kathedraal een geheel nieuwe in gotische stijl te bouwen. In 1674 is het gebouw. dat pas zo'n 150 jaar in voltooide vorm bestond, door een verwoestende storm gehalveerd. Daarnaast hebben de storm van de reformatie, en de brand van meer dan één oorlog, ook hun sporen nagelaten. Er zijn tijden geweest van grote rijkdom, en tijden dat er voor het meest eenvoudige onderhoud geen geld was. Oorspronkelijk was de toegang tot de Dom voorbehouden aan een kleine elite, tegenwoordig is de kerk als één van de weinige in Nederland dagelijks open, niet alleen voor toeristen, maar ook voor gelovigen of zomaar mensen op zoek naar rust.

De bouw heeft geduurd van 1254 tot 1517. Na de reformatie in 1580 waren diverse aanpassingen nodig, en in 1672 werd de Dom tijdens de Franse bezetting korte tijd weer katholiek. Toen kwam de orkaan van 1674 die geleid heeft tot het huidige aanzicht van het gebouw, met zijn noodafsluiting aan de westkant, die nu de oostwand van het Domplein vormt.

Sindsdien is er vele malen aan het gebouw toegevoegd en afgebroken, naar gelang de gebruiksbehoefte, of de smaak van het ogenblik. Bij de meest recente restauratie, voltooid in 1988, is bijvoorbeeld een zeer modern theehuis toegevoegd.
Met de veranderingen in het gebruik van de Domkerk wisselde ook het gebruik van de ingangen. Bij de laatste restauratie heeft men besloten de kerk weer, zoals ook traditioneel gebruikelijk, vanuit het westen te laten betreden, en de inrichting daaraan aangepast. Vanaf het grote Domplein komt men heel anders binnen dan vanuit de engte van de Domstraat aan de noordkant. Wat nog ontbrak was een passende ingangspartij. Met de bronzen deuren gemaakt door de beeldhouwer Theo van de Vathorst heeft de huidige hoofdingang de nodige allure gekregen.
Deze pagina's geven, behalve een overzicht van de historie van de diverse deuren van de Domkerk, een verslag van de totstandkoming van dit kunstwerk. Maar de hoofdzaak vormen toch wel de afbeeldingen; zij zijn bedoeld om de onregelmatige bezoeker een idee te geven van wat de wel regelmatige gebruiker van de ingang in de loop der jaren kan ontdekken. Want er is veel te zien.

De oude deuren

De architectuur
In tegenstelling tot andere kathedralen heeft de Utrechtse Domkerk geen opvallende ingang. Normaal hoort bij een dergelijk gebouw een ruim, en rijk versierd, ingangsportaal. Hier is de hoofdingang niet meer dan een gat in een vlakke bakstenen muur, alleen omlijst door een gotische stenen boog zoals er in dat grote vlak meer te zien zijn. Die muur is opgetrokken na de rampzalige storm van 1674 om het gehalveerde kerkgebouw, dat nog alleen uit dwarsschip en koor bestond, af te sluiten en weer bruikbaar te maken. De muur is in feite een dwarsdoorsnede van het oorspronkelijke gebouw, op de overgang van dwarsschip naar schip. Vanzelfsprekend dus, dat hier in de architectuur geen ingangspartij aanwezig is.

De westingang
Maar wie de oude afbeeldingen van de kerk bekijkt ziet eigenlijk nergens een duidelijke ingang, alleen een aantal grotere en kleinere poortjes. Het ligt voor de hand dat een kerk die naar het oosten is gericht, vanuit het westen betreden wordt, en inderdaad lag de hoofdingang, in de ruim honderdvijftig jaar dat de kerk in min of meer voltooide vorm heeft bestaan, aan het westelijk uiteinde van het koor. Vóór de reformatie ging men op kerkelijke hoogtijdagen, en bij feestelijkheden zoals de wijding van een bisschop, vanuit de Servetstraat onder de grote toren door, en daarachter de kerk binnen. De toren stond los van de kerk en midden voor de westgevel. Tussen toren en kerk was op straatniveau een noord-zuid passage en boven de passage lag de zogenaamde bisschopsloge. die de toren met de kerk verbond. Waarom deze kathedraal maar een enkele toren had, en waarom die geen onderdeel van het hoofdgebouw was, staat beschreven in de boeken over de Domkerk zelf. Hoe dan ook is het duidelijk dat er geen ruimte was voor een grootse ingangspartij. Interessant is wel, dat de westelijke deuren blijkbaar gebruikt werden als "prikbord" voor aankondigingen namens het kapittel.

De zuidingang
Een tweede belangrijke ingang lag aan het zuideinde van het dwarsschip, uitkomend op de westarm van de Pandhof. Hierdoor konden bijvoorbeeld processies het kerkgebouw verlaten, en ook hierdoor gingen de kanunniken naar hun vergaderingen in de Kapittelzaal daartegenover. De Dom was geen parochiekerk, maar een kapittelkerk, waar de getijdendiensten dagelijks werden gevierd door de geestelijken (kanunniken) die er omheen woonden. Voor de talloze taken die in de kerk uitgevoerd moesten worden ging men door de verscheidene poortjes in en uit. Zelfs nu van het schip niets over is, zijn er als je om de kerk heen loopt nog zeker negen deuren en deurtjes te zien en te herkennen.

De oostingang
Ook aan de oostarm van de Pandhof, in het zuidoostportaal, bevond zich een ingang. Na de afsluiting van het portaal (tegenwoordig de winkel) werd dit een binnendeur. In de muur werd wel een nieuwe deur gemaakt. De deur in de oostelijke muur van het portaal gaf oorspronkelijk vanaf het straatje Achter de Dom toegang tot de Pandhof, en daarmee tot de twee zuidingangen.

De noordingang
Er was een derde betrekkelijk grote ingang aan de noordkant van het schip, via een van de kapellen ten westen van het dwarsschip. Toch was ook dit volgens de bestaande plaatjes niet meer dan een in het gigantische geheel van de noordgevel onopvallende deur. Enkele tekeningen, gemaakt kort na de stormramp, tonen aan dat er bij die noordelijke ingang een versierd binnenportaal behoord heeft. In de westgevel is nu nog, niet ver van de noordwesthoek van het gebouw, een stenen puntboog te zien, ongeveer op de plaats van de doorgang van het dwarsschip in de richting van dat portaal. Er wordt wel gezegd dat er oorspronkelijk, als tegenhanger van de deuren in de zuidgevel van het dwarsschip, ook in de noordgevel van het dwarsschip een grote ingang geweest moet zijn maar daarvan is noch in de afbeeldingen, noch in de bewaarde architectuur, iets terug te vinden. Zou misschien bij de bouw van het schip, na 1481, de noordingang gehandhaafd zijn op de plaats waar zich tot die tijd in de romaanse Dom de ingang bevond? Na de Reformatie (1580) is lange tijd alleen het schip gebruikt. Het koor had men niet meer nodig. Van de naburige Buurkerk is in 1586 het koor afgebroken, dat van de Dom werd aan de universiteit verhuurd. Pas toen het schip in 1674 was ingestort zijn dwarsschip en koor voor de protestantse eredienst ingericht. Omdat zowel de ingang achter de toren als die in de noordgevel van het Schip waren verdwenen is in 1678 aan de noordzijde van het koor, tegenover de Domstraat. een dubbele toegangsdeur in classicistische stijl aangebracht.

Een restauratie
Pas in 1826 is definitief besloten van herbouw van het schip af te zien en de resten van het puin tussen dwarsschip en toren te ruimen. Zoals te zien is aan een maquette uit die tijd wilde men ook de na de storm overgebleven zuidelijke schipkapellen afbreken om een symmetrisch gebouw over te houden. De eigenaren van deze kapellen wilden echter niet meewerken en zodoende is alleen de derde, meest westelijke, verwijderd. Wel is in die tijd ook de H. Kruiskapel afgebroken, waardoor aan de zuidwestkant van de kerk voor het eerst sinds de bouw buitenruimte ontstond.

De nieuwe westingang
Midden aan de westgevel van het dwarsschip werd een neogotisch ingangsportaal gebouwd. Maar de bedoelde symmetrie werd danig verstoord doordat een deel van de zuidelijke zijbeuk met twee schipkapellen bleef staan. Het is bovendien de vraag of het portaal werkelijk de functie heeft gehad waarvoor het, althans visueel, bedoeld was. Een doorgang op die plaats zou uitgekomen zijn onder het orgel, gezien de toenmalige inrichting van het interieur geen geschikte plek voor een entree. Misschien ging men in het portaal binnengekomen direct rechtsaf, het overgebleven stuk van het schip in, en dan linksaf naar het dwarsschip. Buiten is nog in de noordmuur tegenover de tweede overgebleven schipkapel een dichtgemetselde doorgang zichtbaar. In de tweede helft van de 19e eeuw zijn de zuidkapellen, die "ernstig verwaarloosd" waren, en vermoedelijk dus ook de bijbehorende stukken zuidbeuk, verhuurd geweest aan de orgelbouwer Bätz, die in 1831 het nieuwe orgel geleverd had. In ieder geval werd nog steeds de 17e-eeuwse toegang aan de Domstraat gebruikt. Een bejaarde inwoner van Utrecht herinnert zich dat er bij de Lutherherdenking van 1917 een lange rij wachtenden in de Domstraat stond om de kerk binnen te gaan.

De zuidwestingang
Ten gevolge van gewijzigde opvattingen over conservering en een veranderde houding ten opzichte van de gotiek zijn de 19e-eeuwse toevoegingen honderd jaar later weer teniet gedaan. De binnenruimte werd anders ingericht, en al in 1925 werd de poort in de westgevel van het overgebleven stuk van het Schip tot hoofdingang bestemd. In 1938 is het grote westportaal afgebroken. Ook toen bleef echter de ingang aan de noordzijde gehandhaafd. De westingang leverde teveel problemen op, vooral in verband met tocht. De stenen spitsboog van de zuidwestingang kan zijn overgenomen uit de westgevel van de zuidbeuk toen de derde schipkapel en het bijbehorend stuk zijbeuk rond 1830 zijn afgebroken. In deze hoek van de kerk zal ongetwijfeld altijd al een poort zijn geweest. Maar pas toen er buiten voldoende ruimte was kon deze als belangrijke toegangsdeur voor de kerk als geheel gaan fungeren. Bij de laatste restauratie, die in 1988 voltooid werd, is deze deur voorzien van een deugdelijk tochtportaal, waarmee definitief de status van hoofdingang bezegeld werd. Toen is ook het idee geopperd om deze als zodanig te markeren. Een mogelijkheid daartoe, zonder de architectuur geweld aan te doen, dus met handhaving van de bestaande gevelopening, bestond in het aanbrengen van bronzen deuren. Tot het zover was bleef de ingang afgesloten met eenvoudige houten deuren.

permanent opgenomen hedendaagse kunst

Naast oude kunst die spreekt van de lange traditie waarin het gebouw en zijn gebruiker staan, kan hedendaagse kunst uitdrukking geven aan de functie die de kerk vandaag de dag heeft. Hedendaagse kunstwerken, die een vaste plek in de Domkerk hebben gekregen, bevestigen en vertalen op een nieuwe manier wat men als kerk en gemeente voorstaat en wil uitdragen. Het gaat om kunst die inspireert, een aandachtspunt bij bezinning en meditatie vormt of sacrament, ritueel en liturgisch handelen ondersteunt. Daarbij is telkens met zorg de specifieke plek bepaalt, die het kunstwerk in de ruimte toebedeeld kreeg.
Enkele voorbeelden daarvan zijn:

Doopvont in de entreeruimte
Het grote stenen (Muschel kalksteen) doopvont werd in opdracht van het Citypastoraat vervaardigd door Taeke Friso de Jong (1948) en in januari 1978 in de Domkerk geplaatst. De grootte en situering is opvallend. Traditioneel was een doopvont in Protestantse kerken bescheiden van afmetingen en stond doorgaans vlakbij de preekstoel en binnen de zogenaamde dooptuin. Dit doopvont heeft een monumentaal formaat corresponderend met de voorkeur daarvoor, zoals die onder invloed van de oecumene vanaf de 60-er jaren van de vorige eeuw vaker in Protestantse kerken zichtbaar werd. Met opzet staat het doopvont van de Domkerk midden in het entreegebied opgesteld.
Bij binnenkomst van de kerk valt dit doopvont onmiddellijk op. Bij het verlaten van de Dom passeert men het nogmaals. De daarop gebeeldhouwde Bijbels voorstellingen van het volk van Israël dat vanuit de woestijn door de (grens) rivier de Jordaan het Beloofde Land binnentrekt en de Doop van Christus door Johannes in de Jordaan verwijzen naar de betekenis van de doop; het begin van een nieuw leven. Dicht bij de buitendeur, ‘vlakbij de wereld’ wordt men daaraan herinnerd. Op het moment dat men weer het leven van alle dag tegemoet treedt, krijgt die betekenis daarmee ook het karakter van een opdracht om daar te leven zoals van een christen verwacht mag worden.

de bronzen deuren van de hoofdingang
Bij de laatste restauratie heeft men besloten de Domkerk weer, zoals ook traditioneel gebruikelijk, vanuit het westen te laten betreden. Met de bronzen deuren gemaakt door de beeldhouwer Theo van de Vathorst (1934) en geplaatst in september 1996, heeft de huidige hoofdingang de nodige allure gekregen. In de bronzen reliëfs, die zich uitstrekken over zowel binnen- en buitenzijde van de deuren als de spitsboog erboven, is in een samenhangend programma het thema ‘de werken van Barmhartigheid’ verbeeld. Als basis daarvoor gebruikte de kunstenaar Mattheüs 25 vs. 31-46. Wanneer de deuren gesloten zijn is daarop deze tekst in het Engels, Fries, Grieks, Japans, Nederlands, Latijn en Syrisch te lezen. De verbeelding van naastenliefde, die in tien verschillende scènes op binnenkant van de deuren is aangebracht, is te bezichtigen wanneer de naar buiten openslaande deuren geopend zijn. In de spitsboog erboven blijft Martinus, patroonheilige van de kerk en van de stad, ten alle tijden zichtbaar aanwezig. In de visualisatie van zijn voorbeeldig handelen is ‘het kleden van de naakten’ tot uitdrukking gebracht.


Om Mattia en de Anderen - Zelfdoding, Compassie, En verder
10/9/2017 - 12/11/2017
Piet Stockmans: De Kracht van Kwetsbaarheid
2/5/2017 - 18/6/2017
Muurschilderingen van Gijs Frieling
1/7/2016 - 12/9/2016
Paul van Dongen: Panorama Golgotha
21/2/2016 - 28/3/2016
Henk Helmantel
21/6/2015 - 13/9/2015
Geschonden Schoonheid: Tragiek en betekenis van de Iconostase van Cyprus
30/11/2014 - 6/1/2015
Jac Bisschops: Quiet Light
4/3/2014 - 27/4/2014
Vallen en Opstaan: Over de menselijke staat
16/6/2013 - 16/9/2013
George Meertens: Buig en Proef
10/7/2012 - 10/9/2012
Gert Jan Slotboom: Kerkinterieurs
8/5/2012 - 27/6/2012
Taeke Friso de Jong: In steen en brons gevat
14/3/2012 - 3/5/2012
Mike Roelofs: Resilience - De veerkracht van de Roma
24/9/2011 - 31/10/2011
Joseph Semah: Ontmoeting (Open Closed)
8/6/2011 - 30/8/2011
Hugo Pasman: Tussen monument en sacrale ruimte
22/1/2011 - 26/4/2011
Jes van der Bijl: Transformatie
24/11/2010 - 6/1/2011
Wim van de Voort: Kribbe en Kruis
6/12/2009 - 14/1/2010
Kees Stoop: Psalmbladen
9/5/2009 - 11/6/2009
Verloochening en Belofte, Hedendaagse kunst rond lijden en Pasen
1/3/2009 - 17/4/2009

Toon afbeeldingen


Galeries.nl is sinds begin mei 2018 weer in de lucht, maar om de site up-to-date te houden ben ik op zoek naar vrijwilligers die bereid zijn om actuele exposities toe te voegen. Mail naar info@galeries.nl indien u hiervoor belangstelling heeft.

Op deze plek, in de laatste kolom, kunnen advertenties worden geplaatst.

Meer info over adverteren

Benno Tutein Nolthenius